Wyobraźmy sobie zdanie w języku polskim: „Nie, nie możesz tego jeść, to nie jest jadalne!”. Sprawa jest tutaj prosta, bo do zaprzeczenia używamy jednej tylko partykuły nie. W języku kaszubskim mamy aż trzy partykuły zaprzeczenia: ni, nié albo nie. Przetłumaczone na kaszubski zdanie będzie miało postać: „Nié, ni môsz tegò jesc, to nie je jôdné!”.

Nié

Używane jako zaprzeczenie całego zdania albo zwrotu:

- Môsz to ju zrobioné?

- Nié.

Ni

Używane tylko przed czasownikami miec, mòc, mùszec – we wszystkich formach odmiany, w czasie przeszłym i teraźniejszym. Do czasu przyszłego stosujemy formy nie bãdze miôł/miała, nie bãdze mógł/mògła, nie bãdze mùszôł/mùszôła, itd.

miec

• Jô ni móm tegò czëtóné. Jô (bë) ni miôł tegò czëtóné.
• Të ni môsz tam jic. Të (bë) ni miôł tam jic.
• Òn (òna, òno) ni mô tegò robic. Òn (bë) ni miôł (òna (bë) ni mia, òno (bë) ni miało) tegò robic.
• Më ni mómë (ma ni móma) ti knéżczi. Më (bë) ni mielë (ma ni miała) ti knéżczi.
• Wa ni môta aùtoła? Wa (bë) ni miała aùtoła?
• Òni (òne) ni mają co robic. Òni (bë) ni mielë (òne (bë) ni miałë) co robic.
• Wë ni môcë dëtków? Wë (bë) ni mielë dëtków?

Warto zapamiętać, że w przypadku gdy wyrażamy się nieosobowo piszemy/mówimy ni ma, np.:  Òn ni mô dëtków – ale -  Tu ni ma dëtków.

móc

• Jô ni mògã dzysô robic. Jô (bë) ni mógł wczora robic.
• Të ni mòżesz terô jic dodóm. Të (bë) ni mógł jic doma?
• Òn (òna, òno) ni mòże nick zrobic. Òn (bë) ni mógł (òna (bë) ni mògła, òno (bë) ni mògło) nick zrobic.
• Më ni mòżemë (ma ni mòżema) tuwò nick dodac. Më (bë)ni mòglë (ma (bë) ni mògła) tuwò nick dodac.
• Wa ni mòżeta wzyc dëtków. Wa (bë) ni mòglë wzyc dëtków.
• Òni ni mògą tu przëjachac. Òni (bë) ni mòglë tu przëjachac.
• Wë ni mòżecë jesz jachac. Wë (bë) ni mòglë jachac.

mùszec

• Jô ni mùszã tegò robic. Jô (bë) ni mùszôł tegò robic.
• Të ni mùszisz tegò robic. Të (bë) ni mùszôł tegò robic.
• Òn (òna, òno) ni mùszi tegò robic. Òn (bë) ni mùszôł (òna (bë) ni mùsza, òno (bë) ni mùszało) tegò robic.
• Më ni mùszimë (ma ni mùszima) tegò robic. Më (bë) ni mùszelë (ma (bë) ni mùszeła) tegò robic.
• Wa ni mùszeta tegò robic. Wa (bë) ni mùszeła tegò robic.
• Òni (òne) ni mùszą tegò robic. Òni (bë) ni mùszelë (òne (bë) ni mùszałë) tegò robic.
• Wë ni mùszeta tegò robic. Wë (bë) ni mùszelë tegò robic.

Nie

Ta forma stosowana jest w przypadku zaprzeczeń pozostałych czasowników:

• Nie widzy mie so to.
• Nie napiszesz dzysô lëstu do mëmczi?
• Nie robi òn z nama w stoczni?
• Nie bãdzema sã ò to sztridowac.
• Witro mdze lëché wiodro, téj nie bãdzeta mòglë pòjachac na bôtë.
• Nie bëła wa mòże wczora ù Bieszków?
• Òni to mést jesz w Rusczi nie bëlë.

Pisownia łączna i rozdzielna

Ogólne zasady pisowni partykuły nie, są takie same jak w języku polskim. Należy pamiętać, że w połączeniach z innymi częściami mowy niż czasownikami, stosujemy tylko formę nie.

Rzeczownik

Nie z rzeczownikami piszemy łącznie

niewiédzô

chyba, że wyrażają przeciwstawienie, wtedy piszemy odzielnie: nie wiédzô to, le ji felënk

Przymiotnik

Z przymiotnikami w stopniu równym piszemy łącznie

niewiôldżi

W stopniu wyższym i najwyższym oddzielnie

nie wikszy, nie nôwikszy

chyba, że wyrażają przeciwstawienie, wtedy piszemy oddzielnie: nie wiôldżi to, le môłi knôp

Przysłówki

Nie z przysłówkami odprzymiotnikowymi piszemy łącznie:

niespòkójno, niespòkójni, nôniespòkójni

Z przysłówkami nie pochodzącymi od przymiotników piszemy osobno:

nie barô, nie wiedno

chyba, że wyrażają przeciwstawienie, wtedy piszemy odzielnie: nie spòkójno bëło na wieselim, ale trzôskòwno.

Czasownik

Nie z czasownikami piszemy osobno.

• nie czëtac!
• Jô nie czëtôł ti ksążczi.

Imiesłów przymiotnikowy

Nie z imiesłowami przymiotnikowymi piszemy razem

nierôczony gòsc

Imiesłów przysłówkowy

Nie z imiesłowami przysłówkowymi piszemy odzielnie

nie czëtającë

Zaimki

Nie z zaimkami piszemy oddzielnie:

nie jô, nie të

Mamy tu jednakże kilka wyjątków:

niechtëren, niejedny, pòniejedny

Liczebniki

Nie z liczebnikami piszemy oddzielnie:

nie jeden, nie dwa

nie raz, nie dwa

Mamy tu kilka wyjątków:

niejeden chcôł jic ju robòtë (w znaczeniu: wielu)

niewiele dzecy mô doma kòmpùtr

Dzisiaj zajmiemy się czymś zdecydowanie prostszym a więc odmianą czasownika bëc (być). Podobnie jak w przypadku większości innych języków jego odmiana jest nieregularna i początkowo może sprawiać nieznaczne problemy. Jednakże należy on do zdecydowanie podstawowego słownictwa, które należy znać i umieć je odpowiednio zastosować.

Najpierw jednakże poznamy zaimki osobowe:

Jak widać wygląda to podobnie (chociaż pamiętajmy o różnicach w wymowie!). Mamy tu jednakże dwie sprawy do wyjaśnienia.

Po pierwsze różnica pomiędzy më a ma. Zaimek ma to pozostałość liczby podwójnej i, jak sama nazwa wskazuje, odnosi się do określania dwóch osób: ja i ktoś jeszcze (ty albo on/ona/ono). Przy odmianie czasowników przez osoby zobaczymy, że także pojawiać się nam będą w pierwszej osobie liczby mnogiej dwa wyrazy, jeden właśnie (ten z końcówką -a) będzie odpowiadał zaimkowi ma. I tak mamy: ma (dwaju) jidzema oraz më (wiele nas) jidzemë. Obecnie zdarza mieszać się obie te formy: ma jidzemë czy më jidzema. Warto zauważyć, że liczba podwójna zanikła w mowie potocznej i rzadko pojawia się w literackiej. Tak więc ma jesma czy më jesmë będzie w większości przypadków oznaczać to samo.

Inną sprawą jest wa/Wë. Zaimek wa to odpowiednik polskiego wy: jidzeta wa na pòcztã? (idziecie na pocztę?). Inaczej jest w przypadku wë, dotyczy on sytuacji kiedy zwracamy się do jednej lub kilku osób z szacunkiem (np. do szefa, nauczyciela), do osoby (albo większej ich ilości) starszej (babcia, rodzice), nieznajomych (tłumaczy się samo przez się) – odpowiednik polskiego pan/pani/państwo, angielskiego you (w 2 osobie liczby mnogiej) czy rosyjskiego Вы. W języku kaszubskim istnieje także słowo wasta/wastna, które tłumaczy się jako pan/pani, jednakże jest to kalka z polskiego (waść) i jest słowem sztucznym, nienaturalnym. Choć zapewne w niektórych przypadkach jego użycie może być uprawnione, np. to je wasta Bieschke, chtëren…, jednakże można też użyć tutaj słowa pan/pani. Zresztą samo słowo wasta pochodzi od kaszubskiego wa jesta np. wg Gołąbka: Ò jaczi gòdzënie wasta zaszła dodóm.

Wróćmy do tematu dzisiejszego wpisu. W czasie teraźniejszym odmiana czasownika bëc wygląda następująco:

Dodatkowo mamy jeszcze wë jesce.

Nie pomylmy kaszubskiego òn je z polskim on je (np. obiad). To drugie po kaszubsku to òn jé (np. pôłnie).

Ciekawą sprawą będzie tutaj akcent na pierwszą sylabę, który powoduje redukcję nieakcentowanych samogłosek: np. chałpa (zamiast chałëpa), gòdzna (gòdzëna), pierzna (pierzëna), lëtra (lëtera). Warto o tym pamiętać, szczególnie, że używany jest na znacznym obszarze Kaszub. Intetresujący jest tu przypadek słowa rozëmiôc/rozëmiec vs. rozmiôc. W przykładach powyżej „gubiliśmy” w wymowie literę ë, pomimo, że istniała ona w pisowni. Wydaje się, że w przypadku „rozumieć” lepszym jednakże w zapisie będzie forma dominująca wśród Kaszubów, czyli rozmiôc.

Dla kaszubszczyzny literackiej jednakże stosować będziemy akcent kolumnowy, który wykazuje stałą odległość między sylabą akcentowaną a początkową wyrazu. Przykład zaczerpnięty z podanej niżej strony: czarownica, czarownic, czarownicama

Warto tu jeszcze dodać, że takie słowa jak dali, chùdzy (szybciej) akcentujemy na ostatnią sylabę (co zostało zaznaczone pogrubieniem).

Źródło:

http://www.rastko.net/

Warto przeczytać także część artykułu (w języku kaszubskim!) dotyczącą akcentu:
http://www.naszekaszuby.pl/

Dobrym dodatkiem do tego wpisu niech będą fragmenty książki Życie i przygody Remusa, czytane przez Zbigniewa Jankowskiego:
http://monika.univ.gda.pl/~literat/remus/

Pisaownia kaszubsku, ta którą używamy dzisiaj, została zaprojektowana w ten sposób, aby umożliwić zrozumienie tekstu polskojęzycznemu odbiorcy. Taki zabieg niestety niesie ze sobą pewien problem, mianowicie utrudnia prawidłowe odczytanie tekstu osobie z niewielką znajomością mówionego języka kaszubskiego. Np. mówimy ^ueda, ^uekno, piszemy natomiast wòda, òkno. Na ten sam dźwięk ^ue mamy więc dwa różne zapisy: ò oraz wò. Wszystko to po to, by upodobnić wyrazy kaszubskie do graficznej formy wyrazów polskich.

Swoją obecną formę pisownia zawdzięcza pracy Stefana Bieszke, który wprowadził:
1. literę w w miejsce poprzednio występującego v,
2. znaki ë, é oraz ô a także ã,
3. dla podkreślenia labialianej wymowy litery ò oraz ù,
4. pisownię znaku y (np. jak to jest w wyrazie pytac, wcześniej pisanego pitac, ważne w tym miejscu jest podkreślenie, że litery y nie wymawia się, służy ona jedynie podkreśleniu twardości poprzedzającej spółgłoski),
5. miękkie k’, g’, ch’ oznaczać jako cz, dż, sz (np. marszew zamiast marchew, wkrótce zrezygnowano z tego zapisu na rzecz ch).

Oczywiście od tego czasu wprowadzano kosmetyczne poprawki i tak dzisiaj mamy następujące dodatkowe zasady:

1. samogłoskę nosową zapisujemy literą ã (we wcześniejszych tekstach pojawia się jako ę),
2. wyrazy typu czej, czedë, jaczé zapisujemy bez i, czyli nie cziej, cziedë, jaczie,
3. w formach rodzaju męskiego czasowników w czasie przeszłym używamy litery ł (mimo że jej nie wymawiamy!),
4. nie zapisujemy litery j w funkcji miękczącej (stosowane wcześniej),
5. pisownia samogłosek u oraz o na początku wyrazu oraz po p, b, m, w, k, g, h, ch według uznania, z kreską (ò, ù) albo bez kreski (o, u), jednakże konsekwentnie w ramach jednego tekstu; w przypadku tekstów obecnych w sieci dominuje zapis z „kreskami’.

Zasady ortografii są opisane, niestety dostępność tych opracowań jest praktycznie żadna, zresztą najczęściej są to prace dosyć starawe. Nie tak dawno wyszedł słownik normatywny opracowany przez Eugeniusza Gołąbka, spotyka się on jednak ze sporą krytyką (autor nie jest językoznawcą) i raczej używany jest dosyć ostrożnie. Niemniej pozwala na zapoznanie się z podstawami kaszëbsczégò pisënkù.

Wymowa jest na tyle trudnym i ciekawym tematem, że pozostawię go sobie na kolejne wpisy.

Żeby jednak nie wypaść kompletnie pesymistycznie w pierwszym wpisie, muszę dodać, że powoli wszystko się zmienia. Powstała w końcu Rada Języka Kaszubskiego (choć chyba jeszcze nie działa), do kupienia są podręczniki do nauki języka (choć raczej nie polecane jako samouczki), w lokalnym radiu coraz więcej kaszubskiej muzyki (choć czasem wątpliwej jakości kaszubodisco, to jednak słychać coraz lepsze zespoły), w mediach pojawia się kaszubski (choć czasem bardzo pòlaszący, czyli okraszony wielką ilością polonizmów), w internecie powoli przybywa „kaszubskich” projektów – nie jest więc aż tak źle.

W blogu tym chciałbym przedstawiać informacje (wëdowiédzã), o mojej rodny mòwie. Blog będzie prowadzony w języku polskim, osoby zainteresowane artykułami kaszubskojęzycznymi odsyłam do linków na stronie, albo do samodzielnych poszukiwań w Internecie.