Bëc czë nie bëc

Temat wymowy najlepiej będzie przedstawić wraz z nagraniami, najprościej wtedy dostrzec niuanse, które się opisuje. Niestety chwilowo żadnych własnych takich nagrań nie posiadam, wobec czego odsyłam do już istniejących, znalezionych w sieci. Do tematu jednak wrócimy, bo nie można go pominąć.

Dzisiaj zajmiemy się czymś zdecydowanie prostszym a więc odmianą czasownika bëc (być). Podobnie jak w przypadku większości innych języków jego odmiana jest nieregularna i początkowo może sprawiać nieznaczne problemy. Jednakże należy on do zdecydowanie podstawowego słownictwa, które należy znać i umieć je odpowiednio zastosować.

Najpierw jednakże poznamy zaimki osobowe:

pòjedinczô lëczba		wielnô lëczba
pòlsczi	kaszëbsczi	pòlsczi	kaszëbsczi
ja	jô	my	më/ma
ty	të	wy	wa/Wë
on	òn	oni	òni
ona	òna	one	òne
ono	òno	—	—

Jak widać wygląda to podobnie (chociaż pamiętajmy o różnicach w wymowie!). Mamy tu jednakże dwie sprawy do wyjaśnienia.

Po pierwsze różnica pomiędzy më a ma. Zaimek ma to pozostałość liczby podwójnej i, jak sama nazwa wskazuje, odnosi się do określania dwóch osób: ja i ktoś jeszcze (ty albo on/ona/ono). Przy odmianie czasowników przez osoby zobaczymy, że także pojawiać się nam będą w pierwszej osobie liczby mnogiej dwa wyrazy, jeden właśnie (ten z końcówką -a) będzie odpowiadał zaimkowi ma. I tak mamy: ma (dwaju) jidzema oraz më (wiele nas) jidzemë. Obecnie zdarza mieszać się obie te formy: ma jidzemë czy më jidzema.

Inną sprawą jest wa/Wë. Zaimek wa to odpowiednik polskiego wy: jidzeta wa na pòcztã? (idziecie na pocztę?). Inaczej jest w przypadku wë, dotyczy on sytuacji kiedy zwracamy się do jednej lub kilku osób z szacunkiem (np. do szefa, nauczyciela), do osoby (albo większej ich ilości) starszej (babcia, rodzice), nieznajomych (tłumaczy się samo przez się) – odpowiednik polskiego pan/pani/państwo, angielskiego you (w 2 osobie liczby mnogiej) czy rosyjskiego Вы. W języku kaszubskim istnieje także słowo wasta/wastna, które tłumaczy się jako pan/pani, jednakże jest to kalka z polskiego (waść) i jest słowem sztucznym, nienaturalnym. Choć zapewne w niektórych przypadkach jego użycie może być uprawnione, np. to je wasta Bieschke, chtëren…, jednakże można też użyć tutaj słowa pan/pani. Zresztą samo słowo wasta pochodzi od kaszubskiego wa jesta np. wg Gołąbka: Ò jaczi gòdzënie wasta zaszła dodóm.

Wróćmy do tematu dzisiejszego wpisu. W czasie teraźniejszym odmiana czasownika bëc wygląda następująco:

pòjedinczô lëczba

wielnô lëczba

	pòlsczi	kaszëbsczi	pòlsczi	kaszëbsczi
1	ja jestem	jô jem	my jesteśmy	më jesmë
2	ty jesteś	të jes	wy jesteście	wa jesta
3	on, ona, ono jest	òn, òna, òno je	oni, one są	òni, òne są

Dodatkowo mamy jeszcze wë jesce.

Nie pomylmy kaszubskiego òn je z polskim on je (np. obiad). To drugie po kaszubsku to òn jé (np. pôłnie).

Akcent

To jak mówimy po kaszubsku zależy od tego w jakim regionie przyszło nam żyć. Na tak niewielkim obszarze spotyka się niespodziewanie kilka typów akcentu: kolumnowy, ruchomy, swobodny, na pierwszą albo ostatnią sylabę. Przedstawianie poszczególnych typów wraz z przykładami jest chyba niepotrzebne – informacje o tym można znaleźć w sieci

Ciekawą sprawą będzie tutaj akcent na pierwszą sylabę, który powoduje redukcję nieakcentowanych samogłosek: np. chałpa (zamiast chałëpa), gòdzna (gòdzëna), pierzna (pierzëna), lëtra (lëtera). Warto o tym pamiętać, szczególnie, że używany jest na znacznym obszarze Kaszub. Intetresujący jest tu przypadek słowa rozëmiôc/rozëmiec vs. rozmiôc. W przykładach powyżej “gubiliśmy” w wymowie literę ë, pomimo, że istniała ona w pisowni. Wydaje się, że w przypadku “rozumieć” lepszym jednakże w zapisie będzie forma dominująca wśród Kaszubów, czyli rozmiôc.

Dla kaszubszczyzny literackiej jednakże stosować będziemy akcent kolumnowy, który wykazuje stałą odległość między sylabą akcentowaną a początkową wyrazu. Przykład zaczerpnięty z podanej niżej strony: czarownica, czarownic, czarownicama

Źródło:

http://www.rastko.net/

Warto przeczytać także część artykułu (w języku kaszubskim!) dotyczącą akcentu:
http://www.naszekaszuby.pl/

Dobrym dodatkiem do tego wpisu niech będą fragmenty książki Życie i przygody Remusa, czytane przez Zbigniewa Jankowskiego:
http://monika.univ.gda.pl/~literat/remus/